Tek Güzergah, İki Kilit: Süveyş Kanalı ve Bab el-Mendeb

Boğazların Efendileri — Bölüm 3/6. RF Nautix Profesyonel Serisi'nden Boğazların Efendileri kitabının özet serisi. Bu yazı kitabın 2. ve 4. bölümlerini birlikte ele alıyor; çünkü ikisi aynı güzergahın iki ucu.

Elle Yapılmış Bir Dar Boğaz

Kitaptaki koridorların çoğunu doğa oydu. Süveyş'i ise bir karar oydu. İnsan elleri dünya ticaretinin haritasına bakıp coğrafyayı elverişsiz buldu ve değiştirdi. Sonuç, bir buçuk asır sürecek bir dersti: Mühendislerin inşa ettiği bir dar boğaz, jeolojinin oyduğu kadar stratejik ve tartışmalı olur. Belki daha da fazla, çünkü herkes başından beri ne kadar değerli olduğunu biliyordu.

1869 öncesinde Londra'dan Bombay'a ya da Şangay'a giden gemi Afrika'yı baştan sona dolaşıp Ümit Burnu'nu geçmek zorundaydı. Akdeniz ile Kızıldeniz'in yaklaşık yüz mile kadar yaklaştığı Süveyş, kesilmesi gereken bariz yerdi.

Lesseps, Kanal ve Sahipliğin Tuzağı

Mühendislik eğitimi olmayan ama ikna ve sermaye toplama dehası olan Fransız diplomat Ferdinand de Lesseps imtiyazı aldı, şirketi kurdu ve hisseleri halka sattı. İnşaat 1859-1869 arasında on yıl sürdü. Bedelin önemli kısmını, zorla çalıştırılan ve hastalıkla kırılan on binlerce Mısırlı köylü ödedi. Kanal açıldığında çağın harikası ilan edildi ve Avrupa-Asya mesafesi bir gecede çöktü.

Ama birkaç yıl içinde mali sıkıntı her şeyi değiştirdi. Borca batan Mısır 1875'te kanal şirketindeki hisselerini satmak zorunda kaldı; Disraeli önderliğindeki İngiltere, Hindistan'a giden atardamarın kontrolünü almak için hızla ve gizlice harekete geçti. Bu satın alma İngiltere'yi Mısır'ı işgale kadar sürükledi; kanal fiilen bir İngiliz su yoluna dönüştü.

Bu, çölün ortasına taşınmış Londra Boğazlar Sözleşmesi mantığıydı: Dış bir güç, başkasının toprağındaki bir güzergahı kontrol ediyordu. Ve bu tür düzenlemeler, onları kuran güç dengesi sürdüğü müddetçe dayanır.

1956: Kuralları Yeniden Yazan Kriz

Cemal Abdül Nasır 1956'da kanalı millileştirdi. İngiltere, Fransa ve İsrail gizlice anlaşıp kanalı zorla geri almaya girişti. Askeri olarak hedefe ulaştılar; siyasi olarak felakete. ABD, danışılmadan yapılan bu harekâta ağır mali baskıyla yanıt verdi, Sovyetler tehditler savurdu ve üç ülke aşağılayıcı bir geri çekilmeye zorlandı. Kanal Mısır'da kaldı.

Kriz, İngiltere ve Fransa'nın birinci sınıf bağımsız güç olma döneminin sonunu işaret etti. Ama bizim açımızdan dersi daha net: Bir dar boğazı ev sahibi devletin iradesine rağmen dış bir güç yararına yönetmek kalıcı olarak istikrarsızdır.

Kapanmalar Gemilerin Şeklini Değiştirdi

1967 savaşından sonra kanal tam sekiz yıl, 1975'e kadar kapalı kaldı. Göllerde mahsur kalan gemiler, güvertelerini kaplayan çöl kumu yüzünden "Sarı Filo" diye anıldı.

Denizcilik sektörü bu kapanmadan kalıcı bir ders çıkardı: Kestirme uzun süre yok olabiliyorsa, gemilerin onsuz da kârlı olması gerekir. Ümit Burnu'nu kârlı kılmanın yolu devasa ölçekti ve süpertankerler doğdu. Dar boğazın kapanması ticareti durdurmadı; ticareti taşıyan gemilerin şeklini değiştirdi.

Ever Given: Altı Günlük Ders

Mart 2021'de Eyfel Kulesi'nden uzun Ever Given şiddetli rüzgarda kanala çapraz sıkıştı. Tıkanıklık altı gün sürdü; iki uçta yüzlerce gemi birikti, rehin tutulan malların günlük değeri milyarlarca dolara ulaştı. Kanal açıldıktan sonra bile kuyruğun erimesi haftalar, zincirdeki dalgalanmalar aylar sürdü.

Savaş yoktu, siyaset yoktu. Sadece rüzgar, büyük bir gemi ve dar bir kanal. Olay, dünyanın bu yüz millik hendeğin her gün kusursuz çalışacağı varsayımı üzerine bir ticaret sistemi kurduğunu gösterdi.

Kapıyı Koruyan Kapı: Bab el-Mendeb

Kızıldeniz'in güney ucunda, Arapçada "Gözyaşları Kapısı" anlamına gelen, en dar yerinde yaklaşık otuz kilometrelik Bab el-Mendeb yer alır. Mantık basit ve affetmez: Süveyş kestirmesini kullanan bir geminin yalnızca kanalın açık olmasına değil, Kızıldeniz'in tamamının geçilebilir olmasına ihtiyacı var. Kuzeydeki kanal ile güneydeki boğaz aynı güzergahın iki kapısıdır. Biri tıkanırsa kestirme çöker.

Dar boğazların çoğu tek başına durur. Bab el-Mendeb ise başka bir dar boğazın işe yarayıp yaramayacağını belirler. Kapıyı koruyan kapıdır.

Üstelik dünyanın en istikrarsız kıyılarından bazılarıyla çevrili: bir yanda devlet çöküşü yaşamış Afrika Boynuzu, diğer yanda çatışmayla parçalanmış güney Arabistan. Tehdit büyük bir donanmadan değil, istikrarsız bir kıyıdan füze, insansız hava aracı ya da küçük bir tekneyle saldırabilen herkesten gelebilir.

Korsanlıktan Füzelere

İlk uyarı Somali korsanlığı dönemiydi: fidye için alıkonan gemiler, fırlayan sigorta primleri, silahlı güvenlik ekipleri ve konvoylar. Pek çok ülkeden donanmalardan oluşan olağandışı geniş bir koalisyon tehdidi büyük ölçüde bastırdı.

Son dönemdeki Kızıldeniz krizi ise çok daha sistematik ve askeri nitelikteydi. İnsansız hava araçları, seyir ve balistik füzelerle yapılan saldırılar koridoru bir tehlike geçidine çevirdi. Pek çok taşıyıcı uzun yolu, Ümit Burnu'nu seçti. Süveyş Kanalı'na hiç dokunulmadı, ama risk almak istemeyen bir deniz taşımacılığı kesimi için fiilen kapandı. Bir dar boğaz, tıkanmadan, yalnızca yaklaşımları güvensiz kılınarak etkisiz hale getirildi.

Acı Eşit Dağılmaz

Ümit Burnu sapması Asya-Avrupa zincirini haftalarca uzattı. Denizde daha uzun kalan gemi daha az sefer yapar; bu da piyasadan fiilen kapasite çeker. Navlunlar yükseldi, tarife güvenilirliği düştü, savaş riski sigortası tırmandı, konteynerler yanlış yerlerde kaldı.

Ama acı eşit dağılmadı. Süveyş'e yoğun bağımlı hatlar en sert darbeyi alırken, farklı hatlarda çalışan ya da daha esnek sözleşmeleri olanlar krizi çok daha rahat atlattı. Buradaki ders net: Hangi hattının hangi kapıya bağlı olduğunu bilen operatör, krizin nereyi vuracağını önceden görür.

Yönetimsiz Dar Boğaz Sorunu

Boğaziçi'nin Montrö'sü, Süveyş'in kanal otoritesi, Panama'nın profesyonel yönetimi var. Hürmüz'ü uluslararası deniz varlığı gözetiyor. Bab el-Mendeb'de bunların hiçbiri yok: ne tek bir dayanıklı çerçeve, ne istikrarlı bir ev sahibi devlet. "Her paydaşa bir neden sun" formülü, çıkarları müzakere edilebilir paydaşlar gerektirir. Aksaklığı bir maliyet değil, kaldıraç ya da prestij kaynağı olarak gören aktörler karşısında bu formülün tutunacak yeri kalmaz. Bu yüzden Gözyaşları Kapısı, şimdilik, büyük dar boğazların en az yönetilebilir olanı.

Operatör İçin Not

Uzak Doğu'dan Mersin'e ya da Ambarlı'ya ithalat yapıyorsanız, Süveyş'e bakmak yetmez; Bab el-Mendeb'i izlemek zorundasınız. Kızıldeniz'de gerilim yükseldiğinde üç şeyi hemen kontrol edin: taşıyıcınızın rota politikası (Süveyş mi, Ümit Burnu mu), sözleşmenizdeki savaş riski ve sapma maddeleri ve alternatif rotanın teslim tarihinize etkisi. Alternatif her zaman var, ama asla bedava değil.

Bir sonraki yazıda konteynerlerden değil, modern dünyanın üzerinde koştuğu tek emtiadan söz edeceğiz: Hürmüz'den geçen petrolden.